Stwardnienie rozsiane (SM) to przewlekła, autoimmunologiczna choroba ośrodkowego układu nerwowego, która atakuje mózg i rdzeń kręgowy. W przebiegu SM, układ odpornościowy organizmu, zamiast go chronić, błędnie rozpoznaje i niszczy mielinę - ochronną osłonę otaczającą włókna nerwowe.
Uszkodzenie mieliny prowadzi do zakłóceń w przekazywaniu sygnałów nerwowych, co objawia się różnorodnymi symptomami neurologicznymi, takimi jak problemy z równowagą, osłabienie mięśni, drętwienie czy zaburzenia koordynacji.
SM jest chorobą o złożonej i wieloczynnikowej przyczynie. Wiele osób z diagnozą SM oraz ich bliscy zadają fundamentalne pytanie: czy stwardnienie rozsiane jest chorobą dziedziczną? Zrozumienie tego aspektu jest kluczowe dla pacjentów, ich rodzin oraz dla dalszego postępu badań nad tą chorobą.
Czy SM jest chorobą dziedziczną? Rozróżnienie między dziedziczeniem a predyspozycją genetyczną
W odpowiedzi na to często zadawane pytanie należy stanowczo podkreślić, że stwardnienie rozsiane nie jest chorobą dziedziczną w klasycznym rozumieniu tego słowa. Oznacza to, że SM nie jest przekazywane z rodzica na dziecko w sposób deterministyczny, jak ma to miejsce w przypadku chorób jednogenowych, gdzie obecność konkretnej mutacji genetycznej niemal gwarantuje rozwój schorzenia.
Aby w pełni zrozumieć naturę SM, konieczne jest rozróżnienie dwóch kluczowych pojęć:
- Choroba dziedziczna (hereditary disease): Schorzenie spowodowane mutacjami w jednym genie lub zestawie genów, które są bezpośrednio przekazywane z pokolenia na pokolenie. Ich obecność w genomie niemal zawsze skutkuje wystąpieniem choroby (np. mukowiscydoza, choroba Huntingtona).
- Predyspozycja genetyczna (genetic predisposition): W przypadku SM mówimy o predyspozycji genetycznej. Oznacza to, że pewne warianty genów mogą zwiększać podatność danej osoby na rozwój choroby, ale nie są wystarczające do jej samodzielnego wywołania.
Stwardnienie rozsiane jest zatem chorobą o wieloczynnikowej etiologii. Czynnik genetyczny jest jedną z jej składowych, ale do rozwoju SM niezbędne jest współdziałanie genów z czynnikami środowiskowymi.
Czynniki genetyczne wpływające na ryzyko SM
Chociaż SM nie jest chorobą dziedziczną, genetyka odgrywa istotną rolę w podatności na jej rozwój. Badania wykazały, że za predyspozycję do SM nie odpowiada jeden gen, lecz złożony efekt działania wielu genów. Zidentyfikowano ponad 200 do 230 wariantów genów, z których każdy w niewielkim stopniu zwiększa ryzyko rozwoju choroby.
Rola genu HLA−DRB1
Wśród wielu genów jeden wyróżnia się jako najsilniej powiązany z ryzykiem SM: gen HLA−DRB1. Jest on częścią kompleksu ludzkich antygenów leukocytarnych (HLA). Kompleks HLA odgrywa fundamentalną rolę w działaniu układu odpornościowego, pomagając mu odróżniać własne komórki od obcych patogenów.
Wariant HLA−DRB1∗15:01 jest uznawany za najsilniejszy pojedynczy czynnik genetyczny zwiększający ryzyko SM. Już jedna kopia tego wariantu podnosi ryzyko zachorowania.
Warto zauważyć, że geny HLA, mimo ich silnego związku z SM, determinują tylko niewielką część całkowitego ryzyka genetycznego.
Ewolucyjne korzenie genów ryzyka SM
Fascynujące badania nad starożytnym DNA rzucają nowe światło na obecność genów zwiększających ryzyko zachorowania na SM w naszej populacji. Wykazały one, że niektóre z tych genów zostały wprowadzone do Europy około 5000 lat temu przez pasterskie ludy stepowe. Warianty te prawdopodobnie chroniły naszych przodków przed chorobami zakaźnymi przenoszonymi przez udomowione zwierzęta, takimi jak owce i bydło.
W dzisiejszym środowisku, o wyższych standardach higieny i mniejszej presji ze strony patogenów, te same geny, które kiedyś były korzystne, paradoksalnie zwiększają ryzyko chorób autoimmunologicznych. SM można więc postrzegać jako wynik ewolucyjnego niedopasowania naszych genów do współczesnych warunków życia.
Ryzyko zachorowania na SM w rodzinie: Co mówią statystyki?
Występowanie SM w rodzinie zwiększa ryzyko zachorowania u bliskich krewnych, ponieważ dzielą oni część tych samych genów predysponujących. Ryzyko to pozostaje jednak stosunkowo niskie.
Ryzyko zachorowania na SM w zależności od stopnia pokrewieństwa
| Stopień pokrewieństwa | Przybliżone ryzyko życiowe (szansa) | Przybliżony procent ryzyka |
|---|---|---|
| Populacja ogólna | od 1 na 330 do 1 na 600 | ~0,2% - 0,3% |
| Dziecko osoby chorej | 1 na 48 | ~2,1% |
| Rodzeństwo osoby chorej | 1 na 37 | ~2,7% |
| Bliźniak dwujajowy | 1 na 22 | ~4,5% |
| Bliźniak jednojajowy | 1 na 5 | ~20% |
Najsilniejszym dowodem na to, że geny nie są jedynym czynnikiem, jest tzw. "paradoks bliźniąt". Bliźnięta jednojajowe mają identyczny materiał genetyczny. Gdyby SM było chorobą czysto genetyczną, ryzyko dla drugiego bliźniaka wynosiłoby 100%. Tymczasem wynosi ono tylko około 20%. To dowodzi kluczowej roli, jaką odgrywają czynniki środowiskowe.
Rola czynników środowiskowych w rozwoju SM
Geny odpowiadają za tylko za część ryzyka. Pozostałe znaczenie przypisuje się czynnikom środowiskowym, które są niezbędne do "uruchomienia" choroby u osoby z predyspozycją genetyczną.
Kluczowe czynniki środowiskowe:
- Wirus Epsteina-Barra (EBV): Infekcja tym powszechnym wirusem (zarażonych jest nim ok. 95% populacji) jest uznawana za niezbędny krok do rozwoju SM. Prawie 99% osób z SM było wcześniej zakażonych EBV. Ryzyko jest wyższe u osób, które przeszły mononukleozę zakaźną. Uważa się, że wirus może "uruchamiać" proces autoimmunologiczny poprzez mechanizm tzw. mimikry molekularnej.
- Niski poziom witaminy D i mała ekspozycja na słońce: Niski poziom witaminy D, zwłaszcza w dzieciństwie i okresie dojrzewania, jest istotnym czynnikiem ryzyka. SM występuje znacznie częściej w regionach oddalonych od równika, gdzie nasłonecznienie jest mniejsze (np. Skandynawia, Kanada i Wielka Brytania).
- Palenie tytoniu: Znacząco zwiększa ryzyko zachorowania i jest związane z częstszą aktywacją wirusa EBV.
- Otyłość w okresie dzieciństwa/młodości: Jest związana ze zwiększonym ryzykiem SM, prawdopodobnie z powodu niższego poziomu witaminy D3 i przewlekłego stanu zapalnego w organizmie.
Przeczytaj: Witamina D3 w leczeniu SM?
Co to oznacza dla pacjentów i badań?
Stwardnienie rozsiane nie jest chorobą dziedziczną, lecz złożonym schorzeniem, w którym predyspozycje genetyczne muszą spotkać się z konkretnymi czynnikami środowiskowymi.
Co to oznacza dla Ciebie?
- Modyfikowalne czynniki ryzyka: Wiedza ta daje pacjentom i osobom z grup ryzyka (np. bliskim krewnym chorych) poczucie sprawczości. Można podjąć działania w celu zmniejszenia ryzyka lub spowolnienia postępu choroby, takie jak:
- Zaprzestanie palenia.
- Utrzymywanie zdrowej wagi.
- Zapewnienie odpowiedniego poziomu witaminy D.
- Kierunki badań: Zrozumienie złożonej etiologii SM napędza badania w obiecujących kierunkach:
- Terapie celowane: Opracowywanie leków, które "kalibrują" układ odpornościowy, zamiast go całkowicie tłumić.
- Szczepionka przeciw EBV: Skuteczna szczepionka mogłaby drastycznie zmniejszyć liczbę nowych zachorowań na SM w przyszłości.
- Terapie regeneracyjne: Badania nad komórkami macierzystymi i innymi metodami naprawy uszkodzenia mieliny.
- Lepsza diagnostyka: Postęp w technikach obrazowania (MRI) pozwala na szybsze rozpoznanie i wdrożenie leczenia.
Podsumowując, choć geny odgrywają rolę w podatności na stwardnienie rozsiane, nie determinują one losu. To skomplikowana interakcja z naszym środowiskiem i stylem życia jest kluczem do zrozumienia, prewencji i skutecznego leczenia tej choroby.
Jeśli chcesz poznać więcej sposobów wspierania układu nerwowego- przeczytaj o naszych specjalistycznych suplementach: Revimyelin® oraz Neuromentis®.
Źródła:
- Boles, G. S., Hillert, J., Ramanujam, R., Westerlind, H., Olsson, T., Kockum, I., & Manouchehrinia, A. (2023). The familial risk and heritability of multiple sclerosis and its onset phenotypes: A case-control study. Multiple Sclerosis, 29(10), 1209-1215. https://doi.org/10.1177/13524585231185258
- Willer, C. J., Dyment, D. A., Risch, N. J., Sadovnick, A. D., & Ebers, G. C. (2003). Twin concordance and sibling recurrence rates in multiple sclerosis. Proceedings of the National Academy of Sciences, 100(22), 12877-12882. https://doi.org/10.1073/pnas.1932604100
- Sawcer, S., Hellenthal, G., Pirinen, M., Spencer, C. C. A., Patsopoulos, N. A., Moutsianas, L., … Compston, A. (2011). Genetic risk and a primary role for cell-mediated immune mechanisms in multiple sclerosis. Nature, 476(7359), 214-219. https://doi.org/10.1038/nature10251
- Tao, C., Simpson, S., van der Mei, I., Blizzard, L., Havrdova, E., Horakova, D., … Taylor, B. V. (2016). Higher latitude is significantly associated with an earlier age of disease onset in multiple sclerosis. Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry, 87(12), 1343-1349. https://doi.org/10.1136/jnnp-2016-314013
